Czy wiecie, że w 2011 roku Portugalia uhonorowała drzewo korkowe tytułem dziedzictwa narodowego? Dąb korkowy, czyli sobreiro to portugalski skarb narodowy!
Lasy korkowe zajmują tam 730 000 hektarów czyli 23% wszystkich terenów leśnych (najwięcej jest w regionie Alentejo). A będzie ich jeszcze więcej, bo w ostatnich latach rozpoczęto systematyczne zalesianie nimi nieużytków. A wycinka drzew jest zabroniona – bez specjalnego pozwolenia można za to pójść do więzienia. Pierwsze prawo ochrony lasów korkowych kraj ten wprowadził już w 1209 roku!
***
Jadąc do Portugalii koniecznie chciałam na własne oczy zobaczyć słynne lasy korkowe. Jakież było moje zdziwienie, że te lasy, zwane Montado – bardziej przypominają sady lub gaje oliwne – średnio na 1 hektar przypada 80-120 drzew, a między nimi rośnie trawa, na której często wypasa się zwierzęta.
***
Dęby korkowe wytwarzają korę o jednolitej budowie, dlatego to właśnie kora jest najcenniejszym surowcem, a nie drewno. Kora ta rośnie w dwóch warstwach. Wewnętrzna, która jest żyjącą podstawą i zewnętrzna, która służy drzewu jako izolacja przed zmianami temperatury. Kora zewnętrzna co roku ma nowe przyrosty i to właśnie one są zdejmowane bez szkody dla drzewa. Od momentu posadzenia dębu korkowego przez 20 lat nie dostarcza on korka. Restrykcyjne normy pozwalają na pierwszy zbiór kory dopiero wtedy, gdy pień drzewa osiągnie średnicę 60 cm, a konary rozpiętość 15 m – czyli często po 25 latach. Każdy kolejny zbiór można wykonać co 9-12 lat. Z każdym kolejnym okorowaniem grubość i jakość kory rośnie – im starsze drzewo, tym większy przyrost korka: 60-letni dąb produkuje ok. 65 kg korka, a drzewo 80-letnie już ponad 220 kg! Dęby korkowe żyją do 250 lat! W pełni rozrośnięte mają od 9 do 12 metrów wysokości i pnie o średnicy ok. 1 metra, ale jest wiele starych drzew 15 metrowych i wyższych, o średnicy nawet 2,5 metra przy podstawie.
Okorowywanie drzew przeprowadza się zawsze ręcznie i powierza się tylko bardzo doświadczonym osobom, tak aby nie naruszyć wewnętrznej warstwy. Uszkodzenie jej może spowodować infekcję (atak grzybów i bakterii), a także utrudnić lub uniemożliwić regenerację kory i tym samym drzewo nie będzie już mogło mieć kolejnych zbiorów. Umiejętne okorowanie nie uszkadza i nie niszczy drzewa, za to sprawia, że roślina ma większe możliwości pochłaniania dwutlenku węgla z powietrza.
Korek pozyskuje się wiosną lub latem, bo wtedy drzewo intensywnie rośnie i szybko odbudowuje korę. Okorowany pień oznacza się ostatnią cyfrą danego roku (9 oznacza, że korowanie odbyło się w 2019 r.). Zebraną korę składuje się i suszy na powietrzu przez kilka miesięcy. Potem korę gotuje się przez godzinę w wodzie, aby usunąć zanieczyszczenia, szkodniki i bakterie. Proces gotowania sprawia, że kora staje się giętka i miękka i można ją wyprostować.
Następnie ocenia się jakość, grubość i porowatość korka. Od tego zależy na co zostanie przeznaczona. Kora najwyższa jakościowo trafia do maszyny, która wycina korki do butelek na wino.
***
W Portugalii jest ponad 500 zakładów branży korkowej! Będąc we wrześniu na wybrzeżu Algarve, odwiedziliśmy jeden z nich – Fabrykę Korka Eco-Cork Factory niedaleko Faro, którą można zwiedzać. Niesamowite wrażenie! Dzięki temu dowiedziałam się wielu ciekawych rzeczy i miałam możliwość zobaczyć z bliska, jak to wszystko wygląda!
***
Historia korka jest bardzo długa i sięga 3000 wieku p.n.e., kiedy to korek naturalny był wykorzystywany jako zatyczki do amfor. Rozwój przetwórstwa korkowego nastąpił w XVII i XVIII wieku, wraz z rozwojem przemysłu winiarskiego i masową produkcją szklanych butelek, a mnich Dom Pierre Pérignon opracował korki do win musujących.
***
Korek jest niezwykły! Naturalny, elastyczny (po maksymalnym ściśnięciu natychmiast powraca do 85% początkowej objętości, a po 24 h do 94%), biodegradowalny, antystatyczny (nie przyciąga kurzu i brudu), lekki (powietrze stanowi 90% objętości), odporny na gnicie, długowieczny, nie ma smaku ani zapachu, jest nieszkodliwy dla zdrowia, nieprzepuszczalny (odporny na ogień, nie wchłania wody, nie przepuszcza gazów), niezatapialny, do tego izoluje i redukuje hałas.
Głównym wyrobem z korka są zatyczki do butelek (ok. 70%), ale stosowany jest on także w branży budowlanej, meblarskiej, ogrodniczej, odzieżowej, a nawet lotniczej. W Portugalii różnorodność korkowych produktów jest niesamowita! Niemal w każdym mieście znajduje się korkowy sklepik, a w nim notesy, zakładki, podkładki, obrusy, kapelusze, parasolki, biżuteria, buty, portfele, torebki, czapki, paski, naczynia… Największe wrażenie zrobił na mnie ten w mieście Batalha – była tam wystawiona suknia ślubna z korka. Należała do właścicielki sklepu korkowego. Prezentowała się przepięknie, a w dotyku była delikatna i jedwabiście gładka.
***
Dąb korkowy jest drzewem wiecznie zielonym i nie zrzuca liści. Stare dęby korkowe mogą swymi konarami pokryć teren ponad 500 m². A lasy korkowe zamieszkuje ponad 200 gatunków zwierząt.
Owoce dębu korkowego to żołędzie (bolota) i są one głównym pożywieniem czarnych świń iberyjskich. Jest to specjalna rasa świń hodowanych w Portugalii i Hiszpanii które żyją na wolnym wybiegu. Ich mięso jest delikatniejsze, jędrniejsze i bardziej soczyste. To właśnie z nich robione są portugalskie szynki presunto.
***
Lasy korkowe występują w basenie Morza Śródziemnego i zajmują ponad 2,2 mln hektarów. Rosną w Algierii, Hiszpanii, Maroku, Francji, Włoszech i Tunezji, ale to Portugalia jest niekwestionowanym liderem na korkowym rynku – to tam znajduje się 32% areału lasów korkowych, produkuje ponad 50%, a przetwarza prawie 70% światowej produkcji korka. A światowa produkcja korka jest niebagatelna i wynosi 300 000 ton rocznie, z czego ponad połowę eksportuje się do USA.
***
I jeszcze 3 ciekawostki:
Najstarszy na świecie dąb korkowy znajduje się w Águas de Moura w Portugalii. Został zasadzony w 1784 r., ma więc 240 lat! Po raz pierwszy zbierano z niego korę w 1820 roku, a od tego czasu jeszcze ponad 20 razy. Szczególnie obfitym rokiem był 1991 – zebrano ponad 1200 kg kory, co dało ponad 100 000 korków!!! Sobreiro Monumental, znany również jako Whistler Cork Oak Tree (od gwizdów gnieżdżących się na nim ptaków) ma ponad 16 m wysokości i ponad 4 m średnicy. W 2018 roku wygrało ono plebiscyt Europejskiego Drzewa Roku.
Największa mozaika korkowa na świecie znajduje się w w Centrum Sztuki i Kultury w Ponte de Sor, w regionie Alentejo. Powstała w 2014 roku z 400 000 korków do wina. Ma ponad 7 m wysokości i prawie 13 m szerokości i jest wpisana do Księgi Rekordów Guinnessa. Korkowy napis głosi: Są rzeczy, których się nie da wytłumaczyć słowami.
Najgorszym utrapieniem związanym z korkiem – szczególnie dla miłośników wina – może być wino korkowe. Jest to wada wina, która powstaje przez mikroorganizmy bytujące na korku. Wino z chorobą korkową może mieć nieprzyjemny smak i zapach. Więcej o tym pisałam przy starych winach czyli Dziady na Dziady.
***
Oczywiście korek jest biodegradowalny i podlega recyklingowi. Zachęcam do zbierania korków i oddawania ich do punktów zbiórki – dzięki temu nie trafią na wysypisko, tylko dostaną drugie życie. Świetna inicjatywa zwiększenia świadomości ekologicznej to ruch ReKorek – zajrzyjcie tam koniecznie!
